Kişisel koruyucu donanım nedir, nasıl planlanır?

Kişisel koruyucu donanım (KKD) nedir?

Kişisel koruyucu donanım, çalışanın sağlığını ya da güvenliğini tehdit eden bir veya birden fazla riske karşı kullandığı, giydiği, taktığı ya da üzerinde taşıdığı her türlü araç ve gereçtir. Baret, koruyucu gözlük, kulak tıkacı, solunum maskesi, iş eldiveni, çelik burunlu ayakkabı ve yüksekte çalışmada kullanılan paraşüt tipi emniyet kemeri bunların bilinen örnekleridir.

KKD'nin ayırt edici özelliği, tehlikeyi ortadan kaldırmamasıdır. Donanım yalnızca kişi ile tehlike arasına bir bariyer koyar. Bu yüzden KKD bir çözümün parçası olabilir ama tek başına yeterli kabul edilmez. Yalnızca kıyafeti kirden korumak için giyilen sıradan iş elbiseleri ise koruma amacı taşımadığı için bu tanımın dışında kalır.

KKD hangi durumlarda kullanılır? Önce kaynağında önlem

İş sağlığı ve güvenliğinde temel mantık, riski önce kaynağında ele almaktır. Önlemler genel olarak şu sırayla düşünülür:

1. Tehlikeyi ortadan kaldırmak: Yüksekte yapılan işi zemin seviyesinde yapılabilecek hale getirmek.
2. Daha az tehlikeli olanla değiştirmek: Çözücü bazlı boya yerine su bazlı ürün kullanmak.
3. Mühendislik önlemleri: Havalandırma, makine koruyucuları, korkuluklar, ses yalıtımı.
4. İdari önlemler: Çalışma süresini düzenlemek, uyarı levhaları, talimatlar, eğitim.
5. KKD: Yukarıdaki önlemlerin yeterli olmadığı ya da uygulanamadığı kalan risk için son savunma hattı.

Örneğin gürültülü bir presin ses yalıtımı yapılmış ve çalışma süreleri düzenlenmişse, geriye kalan maruziyet için kulak koruyucu devreye girer. Bakım gibi kısa süreli ve olağan dışı işlerde veya acil müdahalelerde de geçici koruma olarak KKD gerekebilir.

KKD türleri: baş, göz ve yüz, kulak, solunum, el, ayak, vücut ve düşme koruması

• Baş koruması: Baret, koruyucu başlık ve saç sıkışmasını önleyen bone. Düşen ya da savrulan cisimler, çarpma ve elektrik riski olan işlerde kullanılır.
• Göz ve yüz koruması: Çerçeveli gözlük, tam kapalı gözlük, siperlik ve kaynak maskesi. Talaş, kıvılcım, kimyasal sıçrama ve zararlı ışınlara karşı seçilir.
• Kulak koruması: Kulak tıkacı ve kulak üstü kulaklık. Gürültülü ortamlarda işitme kaybını önlemeye yöneliktir.
• Solunum koruması: Toz maskesi, gaz ve buhar filtreli yarım veya tam yüz maskesi, hava beslemeli cihazlar. Hangi filtrenin hangi maddeye uygun olduğu ayrıca belirlenir.
• El ve kol koruması: Kesilmeye dayanıklı, kimyasal geçirmeyen, ısıya dayanıklı veya elektrik yalıtımlı eldivenler.
• Ayak ve bacak koruması: Çelik veya kompozit burunlu, kaymaz tabanlı, delinmeye dirençli ya da yalıtkan ayakkabı ve botlar.
• Vücut koruması: Kimyasal tulum, alev geciktirici elbise, kesilmeye dayanıklı önlük, yüksek görünürlüklü yelek.
• Düşme koruması: Tam vücut kemeri, bağlantı halatı, enerji sönümleyici ve sabitleme noktaları. Bu sistem bir bütündür ve parçalarının birbiriyle uyumlu olması gerekir.

Risk değerlendirmesinden KKD seçimine

KKD seçimi, rastgele bir alışveriş listesi değil, risk değerlendirmesinin sonucudur. Süreç genellikle şu adımlarla ilerler:

1. İş ve görevler tek tek incelenir, tehlikeler belirlenir.
2. Önceki bölümdeki önlem sırası uygulanır, kalan risk tespit edilir.
3. Kalan riskin türü, şiddeti ve maruziyet süresi netleştirilir.
4. Ortam koşulları dikkate alınır: sıcaklık, nem, toz, dar alan, hareketlilik.
5. Kullanıcıların fiziksel özellikleri ve sağlık durumu göz önüne alınır; örneğin bazı solunum cihazları için işyeri hekiminin görüşü önemlidir.
6. Donanımın kendisinin yaratabileceği ek riskler değerlendirilir. Kalın eldiven hassas bir makinede kavrama kaybına yol açabilir.

Doğru seçim: standart uygunluğu, işaretleme, beden ve birlikte kullanım

Aynı görünümlü iki donanım çok farklı koruma düzeyi sunabilir. Seçerken şunlara bakılır:

• Standart uygunluğu: Ürün üzerinde CE işareti ve ilgili standardın belirtilmesi, ürünün Türkiye'de piyasaya sunulabilmesi için gereken uygunluğun göstergesidir.
• İşaretleme ve kullanım kılavuzu: Koruma sınıfı, kullanım sınırları, bakım ve saklama bilgileri ürünle birlikte verilmelidir. Kılavuzu olmayan ürün şüpheyle karşılanmalıdır.
• Beden ve uyum: Büyük gelen eldiven kavramayı, küçük gelen ayakkabı yürüyüşü bozar; yüze oturmayan maske sızdırır. Deneme imkânı tanımak önemlidir.
• Birlikte kullanım: Baret ile kulaklık, gözlük ile maske, gözlük ile kaynak siperliği birlikte takıldığında birbirinin korumasını bozmamalıdır. Seçim, tüm donanımı birlikte ele alarak yapılır.

Teslim, eğitim ve kullanım takibi

Donanımı satın almak işin yalnızca başlangıcıdır. Çalışana teslim edilirken zimmet kaydı tutulur; kimin hangi donanımı ne zaman aldığı belli olur. Teslimle birlikte uygulamalı eğitim verilmelidir: nasıl takılır, nasıl ayarlanır, hangi durumda kullanılmaz, hasarlıysa kime bildirilir.

Bir solunum maskesinin yüze sızdırmadan oturması ya da bir emniyet kemerinin doğru bağlanması anlatmakla değil, göstererek ve denetleyerek öğretilir. Sonrasında sahada düzenli gözlem yapılır. Kullanılmayan, yanlış takılan veya yerine konmayan donanımlar not edilir, nedenleri sorulur ve gerekirse seçim yeniden değerlendirilir.

Bakım, saklama ve yenileme

KKD'nin korumasını sürdürmesi için kullanım sonrası bakımı da planlanmalıdır:

• Temizlik: Üretici talimatına uygun yöntemle yapılır. Yanlış kimyasal, bazı malzemelerin dayanımını düşürebilir.
• Saklama: Temiz, kuru, doğrudan güneş ışığı ve kimyasal buharından uzak yerde, ezilmeyecek biçimde tutulur. Kişiye özel donanım için ayrı saklama alanı ayrılabilir.
• Kontrol: Her kullanımdan önce gözle bakılır; çatlak, yırtık, aşınmış tokalar, gevşemiş bağlantılar ve deforme olmuş parçalar aranır.
• Yenileme: Hasarlı, süresi dolmuş ya da koruma kabiliyetini kaybetmiş donanım hemen kullanımdan çıkarılır. Solunum filtreleri doygunluğa ulaşınca, düşme koruma ekipmanı ise ciddi bir yüklenmeden sonra değiştirilir veya yetkin kişi tarafından kontrol edilir.
• Tek kullanımlık ürünler: Yeniden kullanılmaz, kullanım sonrası uygun biçimde atılır.

İşveren ve çalışanın sorumlulukları

İşveren, risk değerlendirmesine göre uygun KKD'yi belirlemek, çalışana bedelsiz sağlamak, eğitimini vermek ve kullanımını denetlemekle yükümlüdür. İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi seçim sürecine teknik ve sağlık yönünden görüş verir; çalışan temsilcilerinin görüşü de dikkate alınır.

Çalışan ise kendisine verilen donanımı eğitimde öğrendiği şekilde kullanmak, özenle korumak, bozulma veya eksikliği derhal bildirmek ve donanımı amacı dışında kullanmamakla sorumludur. Karşılıklı sorumluluklar netleştiğinde uygulama da sahada daha iyi yürür.

Sık yapılan hatalar

• KKD'yi önlem hiyerarşisinde ilk çözüm saymak.
• Risk değerlendirmesi yapmadan fiyata göre ürün seçmek.
• Herkese aynı beden ve aynı model vermek.
• Eğitimi yalnızca bilgilendirme kâğıdı imzalatmakla geçiştirmek.
• Filtreli maskelerde yanlış filtre kullanmak veya filtreyi zamanında değiştirmemek.
• Hasarlı donanımı "idare eder" diyerek kullanmaya devam etmek.
• Birlikte kullanılan donanımların uyumunu denemeden dağıtmak.
• Kullanımı denetlememek ve çalışanın şikâyetlerini dinlememek.

Gözek OSGB bu konuda nasıl destek olur?

Gözek OSGB, 2013'ten beri 800'den fazla firmaya iş sağlığı ve güvenliği hizmeti vermektedir. İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi hizmetleri, ortam ölçümleri ve eğitimler tek sözleşme içinde sunulduğu için KKD planlaması risk değerlendirmesi, ölçüm sonuçları ve sağlık gözetimiyle birlikte ele alınabilir.

Akredite laboratuvarla yapılan ortam ölçümleri gürültü, toz veya kimyasal maruziyet düzeyini ortaya koyarak donanım seçimine veri sağlar. Online raporlama portalı ve online İSG eğitim platformu ise kayıtların ve eğitimlerin takibini kolaylaştırır.